Gezwollen benen en voeten

Tijdens warme dagen krijg je sneller last van zware benen, dikke enkels en voeten. Dit komt door een plaatselijke ophoping van vocht. Er zijn veel mogelijke oorzaken. Met enkele simpele leefregels krijg je minder last van het probleem.

 

​Wat is het?

Dikke benen worden veroorzaakt door een plaatselijke ophoping van vocht onder de huid. Een andere naam daarvoor is oedeem. Die vochtophoping ontstaat doordat de wand van de haarvaten, onze kleinste bloedvaatjes, vocht doorlaten. Ze doen dit wanneer er te veel druk in de haarvaatjes is, doordat de aan- of afvoer van vocht verstoord is, wanneer ze beschadigd zijn of wanneer er te weinig van het eiwit serumalbumine in het bloed zit. Dat vocht lekt naar het omliggende lichaamsweefsel zoals het onderhuids vet, dat gaat opzwellen.

Klachten

  • Elk deel van je benen kan opzwellen, van je tenen tot en met je bovenbenen.
  • Een zwaar gevoel of zelfs pijn in de benen.
  • Het komt doorgaans geleidelijk op en neemt toe, om daarna weer te verminderen of te verdwijnen.
  • Het is erger tijdens warme dagen.
  • Het is ’s avonds erger dan ’s morgens. ’s Ochtends is het meestal weg, maar het komt terug in de loop van de dag, zeker als je veel staat of zit.
  • Nachtelijke kuitkrampen, veroorzaakt door het vocht dat zijn weg terug richting hart zoekt door neer te liggen (benen net lager dag hart).

Algemene oorzaken

Verschillende lichaamssystemen spelen een rol in de vochthuishouding en een goede verdeling van vocht over het lichaam: de bloedsomloop, het lymfevatensysteem en organen als hart, lever en nieren. Daarom kunnen gezwollen benen en andere lichaamsdelen veel verschillende oorzaken hebben.

Komt het maar in één been voor, dan heeft het doorgaans te maken met een probleem van dat ene been zelf. Komt het in beide benen tegelijk voor, dan ligt de oorzaak veeleer bij iets dat beide benen beïnvloedt.

De meeste oorzaken van dikke benen zijn niet ernstig. Vaak gaat het bovendien om een combinatie van verschillende oorzaken.

  • De zwaartekracht. Het laagste punt van het lichaam zijn onze voeten en onderbenen. Daar blijft vocht dus het gemakkelijkst staan.
  • Lang stilzitten of stilstaan. Wanneer je je benen gebruikt, werken de beenspieren als een pomp. Ze drukken bij beweging op de beenaders en de lymfevaten, en laten weer los. Op die manier stuwen ze het bloed weer richting hart. Wanneer je je benen onbeweeglijk houdt, valt dat hulpmechanisme weg. Bijvoorbeeld bij lange vliegtuigreizen. 
  • Warmte doet de aders uitzetten. Daardoor blijft het bloed gemakkelijker staan. Wanneer het erg warm is, beweeg je bovendien minder dan gewoonlijk.
  • Te veel zout eten. Zout doet je lichaam meer water vasthouden.
  • Zwangerschap, zeker vanaf de derde keer. De dikke buik drukt op de aders in de buik en vertraagt de terugvloei. Bovendien houdt het lichaam meer vocht en zout vast (door de hormonen) voor de foetus.
  • Sommige vrouwen hebben vooral rond de maandstonden last van idiopatisch oedeem. Dit is vochtophouding in het hele lichaam zonder duidelijke oorzaak. Vochtafdrijvende geneesmiddelen maken het probleem nog erger. Door die plaspillen produceer je tijdelijk teveel insuline, en dat doet je lichaam juist vocht vasthouden. Hetzelfde gebeurt als je een dieet volgt met een sterk jojo-effect.
  • Sommige geneesmiddelen zoals bepaalde bloeddrukverlagers, niet-steroïdale pijnstillers, oestrogenen en sommige middelen tegen suikerziekte.

Ernstiger oorzaken

  • Spataders of varices zijn een vaak voorkomende oorzaak.

    Ze worden veroorzaakt door slecht sluitende kleppen in de aders. Die kleppen zitten daar om te beletten dat het bloed in de benen onder invloed van de zwaartekracht terugvloeit richting voeten. Als ze niet goed sluiten, sijpelt er bloed doorheen, terug naar beneden. Andere oorzaken van oedeem zoals warmte, lang stilzitten of zwangerschap kunnen spataders plots veel erger maken. Wanneer die oorzaak er niet meer is, gaat het doorgaans weer beter met de spataders. Gezwollen of zelfs alleen maar zware benen kunnen een eerste teken van spataders zijn. Je merkt dat vooral als je laarzen draagt. ’s Morgens zitten ze goed, ’s avonds spannen ze. ’s Winters zijn je benen ook dunner dan ’s zomers. Spataders zitten vaak in de familie. Als je beide ouders spataders hebben, heb je 90% kans om er te krijgen en kan je ze zelfs al krijgen voor je twintigste.

  • Lymfeoedeem ofwel een slechte afvoer van lymfe. Lymfe is een kleurloos vocht dat een belangrijke rol speelt in ons afweersysteem. Het lymfestelsel is een systeem van vaten dat zorgt voor de circulatie en afvoer van dat vocht uit het lichaam. 2/3 van dat vocht passeert langs de aders en 1/3 via de lymfevaten. Wanneer het niet goed afgevoerd kan worden, stapelt het zich op. De oorzaak kan een zeldzame aangeboren afwijking van de lymfevaten zijn. Waarschijnlijk zijn de kleppen van de lymfevaten niet goed van kwaliteit. Het oedeem kan al ontstaan kort na de geboorte, rond de puberteit of pas op volwassen leeftijd (rond 40 jaar). Lymfeoedeem kan ook het gevolg van iets anders zijn, zoals schade aan de lymfevaten door een operatie of een ontsteking. Als je in het gezwollen deel van de voorvoet knijpt, dan kan je dat veel minder diep indrukken dan bij spataders. Het vocht is namelijk veel eiwitrijker. Na een tijd kan je de huid niet meer indrukken en wordt ze dikker en harder. Op de duur trekt het vocht ook niet meer weg tijdens de nacht. In erge gevallen leidt dit tot een olifantenbeen.
  • Hartfalen. Het hart pompt minder goed. Gecombineerd met warmte en te weinig drinken, treft dit soort vochtophoping vooral oude mensen. Dan zijn beide benen sterk gezwollen. Ze zijn vaak ook kort van adem, want het vocht blijft ook ter hoogte van de longen staan (longoedeem).
  • Levercirrose beschadigt de lever, waardoor hij minder goed werkt. Dat heeft allerlei gevolgen, waaronder vochtophoping ter hoogte van de beide benen en in de buik.
  • Een nierziekte. De nieren zijn dan niet meer in staat om genoeg vocht en zout uit je bloed te filteren. Dat stapelt zich onder andere in beide benen op.

Alarmsignaal

Als een gezwollen been plotseling opkomt gepaard gaande met pijn, dan wijst dit meestal op een plotse verstopping van een ader of lymfevat. De meest voorkomende oorzaak is een diepe veneuze trombose: een bloedklonter die een ader verstopt. Meestal heb je ook pijn diep in je kuit. Het been kan soms zelfs paarsblauw zijn en klam aanvoelen. Dan moet je snel een dokter raadplegen. Een zeldzame keer komt het door een gezwel dat op het bloed- of lymfevat drukt.

Verwarring mogelijk met lipoedeem

Lipoedeem is een plaatselijke en grote vetophoping rond de enkels of dijen en heupen. Dat heeft niets te maken met vochtophoping en evenmin met overgewicht: je kan voor de rest heel slank zijn. Het komt snel opzetten en is vaak pijnlijk. Het wordt gemakkelijk verward met lymfeoedeem, maar je lymfevaten en aders zijn helemaal normaal. Het is vaak een kwestie van familiale aanleg. De enige therapie is liposuctie.

Wat kan je zelf doen tegen gezwollen benen of voeten?

  • Beweeg veel met je benen om de spierpomp te activeren. Heb je een zittend of staand beroep? Stap dan af en toe even rond. Kan dat niet, doe dan oefeningen met je voeten en benen.
  • Beoefen een sport waarbij je je benen veel beweegt, zoals wandelen, lopen, fietsen of zwemmen.
  • Neem wisseldouches: besproei je benen afwisselend met warm – geen heet – en koud water.
  • Draag schoenen met een lage, brede hak. Vermijd hoge hakken, want daardoor verminder je de pompfunctie van de kuitspieren. Helemaal plat is ook niet ideaal. Best een hak van 3 tot 4 cm.
  • Slaap met de benen wat hoger om de terugvloei te verbeteren. Een voetenbankje bij kantoorwerk verlicht ook.
  • Vermijd overgewicht.
  • Vermijd hoge temperaturen afkomstig van sauna, zon(nebank), hete baden, epileren met hete was.
  • Vermijd constipatie. Door te persen verhoog je de druk op de aders in de buik en verminder je de terugvloei.
  • Drink genoeg. Wat je teveel drinkt, plas je weer uit. Net door te weinig te drinken, krijg je in extreme gevallen een eiwitopstapeling en gezwollen voeten.
  • Draag een steunkous (als de temperatuur het toelaat), zeker als het door je arts wordt aangeraden.Je kan ze kopen bij de medishops van ons ziekenfonds.
  • Vermijd te strakke kleren die je aders plaatselijk dichtdrukken. Zoals een knellende pantalon, een strakke ceintuur of sokken met een spannende elastiek.
  • Masseer je benen van je voeten naar je dijen toe.

Oefeningen

Deze oefeningen zijn goed tegen zware, dikke benen en tegen spataders. Ze bevorderen de bloedsomloop. Doe ze allemaal ongeveer 15 keer na elkaar.

Liggend op je rug:

  • maak fietsbewegingen
  • kruis je gestrekte benen over en onder elkaar
  • maak cirkeltjes met je voeten en houd intussen je benen gestrekt
  • buig je tenen achtereenvolgens naar achter en duw ze naar voor; houd je benen gestrekt en lichtjes omhoog.

Staand:

  • loop op je hielen
  • ga achtereenvolgens op de toppen van de tenen staan en kom weer neer
  • verplaats je gewicht afwisselend van je hielen naar je tenen
  • breng je voeten samen en zet ze weer uit elkaar.

Noodoplossingen

  • Draag steunkousen. De sterkte van de steunkous is afhankelijk van de oorzaak van de zwelling. Bij lymfoedeem zijn sterke kousen klasse III nodig. Bij spataders is een kous klasse I voldoende. Meer info over steunkousen kan je krijgen in de medishops van ons ziekenfonds.
  • Hou je benen hoger.
  • Lymfedrainage bij een kinesist duwt het vocht weg. Zeker in geval van lymfoedeem moet dit gecombineerd worden met de steunkous.

Raadpleeg je huisarts, zeker als het plots opkomt en 's morgens niet verminderd is.

Geneesmiddelen

Geneesmiddelen tegen dikke, zware benen en spataders doen de spiercellen in de aders samentrekken. Daardoor komen de kleppen dichter bij elkaar en vermindert de terugvloei. Ze doen ook de lymfevaten een beetje samentrekken. Je hebt daardoor minder last van dat zware gevoel en van zwelling.

Bij beginnende spataders zijn ze doeltreffend. Heb je al veel of lang spataders, dan krijg je de aderwanden niet meer zo dicht bij elkaar dat de kleppen elkaar weer raken.

De meeste pillen hebben een oplaaddosis. Ze werken pas na een opstartfase of nadat je er erg veel op korte tijd genomen hebt. Ze werken maar enkele maanden. Daarna ontstaat gewenning. Gebruik ze daarom om een warme zomer te overbruggen, maar stop ermee in de winter.

De meeste middelen hebben een plantaardig extract als actief bestanddeel. Het extract in kwestie verschilt van merk tot merk, maar ze hebben allemaal ongeveer hetzelfde effect.

Crèmes en zalven

Crèmes werken volgens hetzelfde principe als de inwendige geneesmiddelen en hebben gelijkaardige ingrediënten. Soms zit er iets verfrissends bij zoals menthol, wat het zwaarte- en warmtegevoel vermindert. Dat werkt slechts een kwartier tot twintig minuten, maar dat kan genoeg zijn om je te helpen inslapen wanneer je ‘s nachts wakker geworden bent.

Behandeling van spataders

Net wanneer spataders het meest last veroorzaken, blijf je er beter af. Want na de behandeling moet je een tijdje steunkousen dragen en mag je er 3 maand niet mee in de zon. Dus niet in de zomer en zeker niet zolang je zwanger bent. Ook niet in de eerste 3 maanden na de zwangerschap. 

Een spataderbehandeling kan op verschillende manieren gebeuren, afhankelijk van de ernst: door inspuitingen, nl sclerosering (droogspuiten) al dan niet met foam(schuim), endoveneuze ablatie met laser, radiofrequentie of stoom of door open chirurgie. Dit gebeurt tijdens een consultatie of in de dagkliniek. Na de ingreep moet je gedurende 3 tot 6 weken een drukverband of een steunkous dragen. Dat is erg lastig als het warm is. Bovendien mogen de littekens de eerste drie maanden absoluut niet in de zon, om te voorkomen dat ze voor altijd bruin zouden verkleuren. Meer info over spataders vind je in het dossier spataders op deze site.

Behandeling van lymfeoedeem

De behandeling is een regelmatige lymfedrainage door een kinesist, plus het dragen van steunkousen klasse III. Ook in de zomer. Om een (verhoogde) terugbetaling te genieten, moet je wel een lymfescan als bewijsstuk kunnen voorleggen. Indien er geen verbetering is, kan eventueel chirurgie van de lymfevaten overwogen worden. Maar nadien moet je toch blijvend een steunkous dragen.

 

Verschenen op 23 juli 2014 en aangepast op 4 juli 2018 met medewerking van dokter Caren Randon, Afdeling Thorax- en vaatheelkunde, UZ Gent

Contacteer ons

Voor alle vragen over jouw ziekteverzekering

Bond Moyson Oost-Vlaanderen

09 333 55 00