Slaapmiddelen

Slaapmiddelen kunnen verslavend zijn en ongewenste effecten hebben. Maar het loont de moeite om er vanaf te geraken!
 
Het begint vaak ongemerkt. Je hebt een zwaar verlies te verwerken of veel stress op het werk, dus neem je even een slaap- of kalmeermiddel om te kunnen slapen. Wanneer je na een tijdje met die pil wilt stoppen, lukt het niet. Je slaapt nog slechter dan oorspronkelijk en voelt je overdag beroerd. Dus slik je verder, soms jarenlang.

Voor- en nadelen

De slaapmiddelen die de laatste dertig jaar worden voorgeschreven behoren tot de groep van benzodiazepines (de zogenaamde benzo's) en de slaapmiddelen of Z-producten. Dat zijn groepen van geneesmiddelen waarvan de samenstelling sterk op elkaar lijkt. Ze werken allemaal kalmerend, slaapverwekkend en in min of meerdere mate angstverlagend en spierontspannend. Daarom worden ze vaak als slaapmiddel of kalmeermiddel voorgeschreven.
 
Of een benzo of aanverwante je enkel rustig maakt of echt in slaap doet vallen, is vooral een kwestie van dosis en gedeeltelijk van werkingsduur. Een slaapmiddel werkt snel maar kort, terwijl een kalmeermiddel de hele dag door werkt, maar minder krachtig. Hoe sterk een benzo op je inwerkt is bovendien erg individueel en vooraf moeilijk te voorspellen.

Hoe werken ze?

Benzodiazepines versterken het effect van de neurotransmitter GABA. Dat is een lichaamseigen chemische boodschapperstof die je hersencellen aanzet om het rustig aan te doen. Een natuurlijk kalmeermiddel, met andere woorden. Doordat benzo’s de hersenen kalmeren, versterken ze het effect van andere stoffen die hetzelfde doen. Zoals alcohol, sommige drugs en zelfs de pijnstiller codeïne.

Voordelen

In vergelijking met de barbituraten, de vorige generatie slaap- en kalmeermiddelen, zijn benzo’s relatief veilig voor het lichaam. De kans op schade aan organen, wisselwerking met andere geneesmiddelen of een fatale overdosis is veel kleiner. Daarom was de medische wereld in het begin enthousiast. Pas later bleek dat er ook een keerzijde aan de medaille zit. Hetzelfde geldt voor de groep van de niet-benzodiazepine slaapmiddelen of z-drugs. Ook daar dacht de medische wereld aanvankelijk een voordeel te zien ten opzichte van de klassieke benzodiazepines. Intussen weten we echter dat er zich heel wat ongewenste effecten kunnen voordoen.

Nadelen

  • Minder natuurlijke slaap

Slaapmiddelen doen je weliswaar sneller inslapen, maar ze verminderen tegelijk de kwaliteit van je slaap. Je slaap wordt minder diep, wordt vaker onderbroken en je droomt minder. Je hebt minder diepe slaap en droomslaap. Daardoor ben je de dag nadien niet zo goed uitgerust. Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat je met een benzo zelfs niet veel langer slaapt dan zonder. Gek genoeg zijn de meeste gebruikers er wel tevreden over. Waarschijnlijk herinneren ze zich de volgende dag niet meer dat ze ’s nachts wakker geworden zijn.
Als je plots iets ergs meemaakt - zoals de dood van een naaste - heb je tijdelijk iets nodig om de slaap te kunnen vatten. Dan is een oppervlakkige slaap veruit te verkiezen boven de hele nacht liggen woelen. Voor even hoeft dat geen probleem te zijn, op lange termijn wel.

  • Snel uitgewerkt

Echt werken doen benzo’s en hun afgeleiden vermoedelijk maar één tot twee weken. De hersenen passen zich namelijk aan de benzo’s aan: de neurotransmitter GABA wordt minder actief. Daarom moet je stelselmatig meer gaan nemen om nog dezelfde uitwerking te hebben als in het begin. Uit onderzoek blijkt gelukkig dat de overgrote meerderheid van langdurige gebruikers bij de begindosis blijft. Slechts zo’n tien procent drijft zelfs de dosis op. Meestal zijn dat mensen die verslaafd zijn aan nog andere middelen en deze combineren.

  • Snel verslavend

Als je (na verloop van tijd) plots met benzo’s of aanverwante slaapmiddelen stopt, krijg je onthoudingsverschijnselen. Zoals slapeloosheid, angstgevoelens, hartkloppingen, bloeddrukschommelingen, hoofd- en spierpijn, rusteloosheid en prikkelbaarheid.
Onthoudingsverschijnselen kunnen al optreden wanneer je een middel langer dan twee weken gebruikt! Ze verdwijnen doorgaans enkele dagen tot weken na het stoppen, wanneer GABA in de hersenen de draad weer heeft opgenomen. Doorgaans zijn de onthoudingsverschijnselen gelijkaardig aan de klachten waarvoor je het middel bent beginnen nemen, maar ze kunnen wel heviger zijn. Niet alleen zijn de benzo’s er niet meer, maar ook de neurotransmitter GABA is op zijn lauweren gaan rusten. Daardoor hebben de hersenen ineens niets meer wat ze rustig maakt. Meestal valt het met de ontwenningsverschijnselen nogal mee, maar ze verschillen van persoon tot persoon. Ook hoe lang je het middel al gebruikte en wat je dosis was, spelen een rol. In extreme gevallen kunnen hallucinaties en stuipen optreden.
Je kan ook geestelijk afhankelijk worden. Als je een benzo of aanverwante jarenlang neemt, werkt het als een veiligheidsnet. Je vraagt je dan af of je het dagelijks leven nog wel aankan zonder.

  • Minder alert

Benzo’s en aanverwante middelen zijn nadelig voor het denkvermogen. Je kan je minder goed concentreren en overdag een beetje versuft zijn. Daardoor kan het risico dat je bij een auto- of zelfs fietsongeval betrokken raakt tot vijftig procent groter worden. Zeker tijdens de eerste dagen van het gebruik of bij aanpassen van de dosis moet je voorzichtig zijn en is autorijden in principe uit den boze. Bedenk ook dat de kans op een arbeidsongeval groter wordt. Ook je geheugen kan eronder lijden.
  • Minder vast op de benen

Vooral in het begin is je lichamelijke coördinatie minder goed en is je reactievermogen vertraagd. Met als gevolg een groter risico op een valpartij. Vooral oudere mensen zijn hier gevoelig voor. Wanneer ze vallen, lopen ze meer gevaar voor botbreuken, die bij hen ook nog moeilijker genezen.
  • Lapmiddel

Slaap- en kalmeermiddelen bestrijden alleen symptomen, maar nemen de oorzaken van je slapeloosheid, stress of angst niet weg. Stop je ermee, dan komen ook die problemen onverminderd terug. Tenminste, als ze ondertussen al lang niet vanzelf verdwenen of verwerkt zijn. Na een overlijden bijvoorbeeld, nemen gebruikers gemiddeld nog een jaar hun pillen verder!
 

Volg deze regels als je slaapmiddelen neemt:

  • Neem benzo’s alleen uitzonderlijk en kortdurend of om een erg moeilijke periode te overbruggen. Spreek met andere woorden met je arts telkens een stopdatum af.
  • Neem ze niet langer dan één tot twee weken.
  • Bouw ze geleidelijk weer af.
  • Combineer ze niet met alcohol, drugs of zware pijnstillers.
  • Rijd niet met de auto. Het mag zelfs niet volgens de wet.

Hoe stoppen?

Hoe geraak je van slaapmiddelen af?

  • Gemotiveerd

Vind je het voor jezelf erg dat je vastzit aan die slaapmiddelen? Wil je er echt van af geraken? Is het antwoord telkens ja, dan heb je een goede kans dat het lukt. Ben je niet gemotiveerd, dan begin je er best niet aan.
  • Rustig aan

Stop zeker niet van de ene op de andere dag, want dat houd je waarschijnlijk niet vol. Bouw in overleg met je arts geleidelijk je dosis af. Je kan bijvoorbeeld per een à twee weken 10 procent minder nemen. Spreid dat afbouwen over weken of zelfs maanden. Gaat het weer slechter, bespreek dan liever met je arts een tijdelijke lichte verhoging van je dosis dan compleet te hervallen.
  • Samen

Doe het onder begeleiding. De beste persoon om je daarin bij te staan is je eigen huisarts. Ga regelmatig op consulatie om te bespreken hoe het met je gaat.
Je kan ook terecht in een Centrum voor Geestelijke Gezondheidszorg, bij een privé therapeut of psychiater.
  • Laat je niet ontmoedigen

Een verslaving is nooit gemakkelijk te doorbreken. Net als bij stoppen met roken, lukt het niet altijd van de eerste keer. Beschouw een herval als een leermoment en analyseer waardoor het is misgegaan. Dan stoot je je de volgende keer alvast niet meer aan dezelfde steen.
 

Alternatieven

Gedragstherapie

Vaak is slecht slapen een gewoonte die zich in je leven nestelt na een crisisperiode. De crisis gaat voorbij, maar het slecht slapen blijft. Daartegen zijn relaxatietherapie en cognitieve gedragstherapie de beste remedies op lange termijn. Richt je daarvoor tot je huisarts. Hij of zij kan je of zelf behandelen of je doorverwijzen naar een therapeut die ervaring heeft met deze therapievormen.
 
Heel efficiënt is ook een slaapcursus in groepsverband. Het opstarten ervan hangt af van de inzet van individuele artsen of organisaties. Wordt er één in je buurt ingericht: doen!

Kruiden

Kruiden zoals hop, passiebloem en valeriaan zijn mild slaapverwekkend.Ze zijn minder wetenschappelijk bestudeerd. Natuurlijk betekent dit niet hetzelfde als onschadelijk. Waarschijnlijk is valeriaan trouwens niet altijd veilig tijdens de zwangerschap. Bovendien zou het in een hoge dosis schadelijk kunnen zijn voor de lever. Vraag raad aan je arts of apotheker.

Wie slikt ze?

​De Belgen zijn in Europa bij de koplopers qua gebruik van benzo’s. In 2009 gingen in België 15 miljoen verpakkingen over de toonbank.

In de gezondheidsenquête in 2008 geeft negen percent van de Belgische bevolking van 15 jaar of ouder aan slaapmiddelen te hebben gebruikt in de twee weken voorafgaand aan het interview. Zeven percent gebruikte kalmeermiddelen (1). België is koploper in de wereld in het gebruik van benzodiazepines. In de periode 2006-2008 gebruikten we 15 % meer slaap- en kalmeermiddelen dan de tweede in de rij, Frankrijk, ongeveer 3 keer meer dan Groot-Brittannië, Nederland en Duitsland en 5 keer meer dan Noorwegen (2).
 
Zoals bekend gebruiken veel oudere mensen ze, en onder hen vooral vrouwen. In rust- en verzorgingstehuizen/woon- zorgcentra loopt het aantal gebruikers op tot meer dan dertig procent.
Net oude mensen zijn gevoeliger voor de bijwerkingen, omdat de benzo’s trager afgebroken en uit het lichaam verwijderd worden dan bij jongere mensen. Uit studies weten we intussen dat we dertien ouderen moeten behandelen om bij één (beperkt) voordeel te halen, terwijl er maar zes ouderen een slaapmiddel moeten krijgen om één ongewenst incident te hebben. Dit risico/baten bilan valt dus absoluut negatief uit.
 

Meer info:

    • In het 'Drugs ABC' vind je meer info over slaap- en kalmeringsmiddelen.
    • Bij ‘Test Jezelf’ kan je een kennistest over slaap- en kalmeringsmiddelen afleggen en kan je met een online zelftest vrijblijvend nagaan hoe riskant je gebruik is.
    • Je kan ook anoniem met De Druglijn bellen, mailen, chatten of skypen voor advies en/of een adres voor hulp.
     

(1). Van der Heyden J, Gisle L, Demarest S et al. Gezondheidsenquête door middel van interview, België 2008. Rapport I - Gezondheidstoestand. Brussel: Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid IPH/EPI Reports, 2010;004. Beschikbaar via: www.wiv-isp.be/epidemio/epinl/index4.htm.
(2). Hoge Gezondheidsraad. De impact van psychofarmaca op de gezondheid met een bijzondere aandacht voor ouderen. Brussel: HGR 2011;8571.

Verschenen op 7 november 2013 en aangepast op 7 februari 2017 met medewerking van dokter Tom Declercq, Vakgroep Huisartsgeneeskunde en Eerstelijnsgezondheidszorg Universiteit Gent, en Tom Evenepoel, Vlaams Expertisecentrum voor Alcohol en andere Drugs.

Contacteer ons

Voor alle vragen over jouw ziekteverzekering

Bond Moyson Oost-Vlaanderen

09 333 55 00