Antibiotica

Zorg dat antibiotica blijven werken

Antibiotica zijn geneesmiddelen die werken tegen bacteriële infecties. Ziekten die vroeger soms fataal waren zoals een longontsteking, worden nu gelukkig genezen met antibiotica. Maar antibiotica gebruik je niet zomaar. Als we deze geneesmiddelen verkeerd of te vaak gebruiken, treedt er resistentie op.

Slim gebruik

​Antibiotica kunnen levens redden. Maar als we ze verkeerd gebruiken, verliezen ze hun kracht. Wanneer hetzelfde antibioticum regelmatig tegen een bacterie wordt ingezet, kan die bacterie resistent worden. Bacteriën passen zich namelijk razendsnel aan. Door veelvuldig gebruik neemt de resistentie tegen antibiotica snel toe. Dat is pech, want daardoor moeten we overschakelen op middelen met meer nevenwerkingen, die vaak ook iets minder doeltreffend zijn.

5 tips voor beter antibioticagebruik

Om ervoor te zorgen dat antibiotica blijven werken, is het onze verantwoordelijkheid om ze correct en spaarzaam te gebruiken. Ook jij kan je steentje bijdragen:
  1. Neem de tijd om uit te zieken. Gun je lichaam wat rust. Een bacteriële infectie zoals een oorontsteking gaat meestal na enkele dagen uitzieken weer weg.
  2. Vraag niet meteen antibiotica aan je arts. Je huisarts weet welke risico’s er aan antibioticagebruik zitten. Soms is geen of een andere behandeling beter.
  3. Gebruik antibiotica níét bij virusinfecties als griep en verkoudheid. Antibiotica doden bacteriën. Op virussen hebben ze geen vat. Bij griep en verkoudheid hoef je dus geen antibiotica te nemen.
  4. Gebruik geen restjes antibiotica en deel je antibiotica niet met anderen. Om de ziektekiemen volledig te doden, is het belangrijk dat je je antibioticakuur volledig uitneemt volgens doktersadvies.
  5. Verminder de kans op infecties door vaccinaties en goede hygiëne. Zelf kan je de kans op infecties tot een minimum beperken. Was je handen regelmatig, vermijd contact met anderen als je ziek bent en laat je tijdig vaccineren. Zo verspreiden infecties zich niet of minder vlug. 

​Wat weet jij over antibioticagebruik?

Doe de antibioticaquiz.

 

Hoe draag jij je steentje bij?

Antibioticaresistentie bestrijden is een zaak van ons allemaal. Ook jij kan helpen. Surf naar antibioticguardian.com/dutch​ en geef aan hoe jij bijdraagt aan de blijvende kracht van antibiotica. Iedereen die een belofte aflegt mag zichzelf een ‘Antibiotic Guardian’ noemen: een beschermer van goed antibioticagebruik.

  ​​​​​​​​

Wanneer

Wanneer neem je antibiotica?  

Een antibioticum is geen wondermiddel dat alles geneest. Het is de taak van de (huis)arts om te bepalen wanneer het nodig en nuttig is:

  • Als je een bacteriële infectie hebt. Het heeft geen enkele zin om antibiotica te nemen als je last hebt van een virus zoals bij een verkoudheid. Je zal er niet sneller door genezen. Soms bereidt een virale infectie de weg voor een bacteriële. Antibiotica innemen om een virale aandoening te voorkomen, is  zinloos. Ze werken pas als er al bacteriën zijn om tegen te vechten. Bovendien kan je geïnfecteerd worden met een resistente bacterie als je te veel en te vroeg antibiotica neemt.
  • Als je behoort tot een risicogroep. Een dokter kan niet altijd inschatten hoe een infectie zich zal ontwikkelen. Iets wat er onschuldig uitziet, kan immers snel ontaarden tot iets levensgevaarlijks, zoals een hersenvliesontsteking. Zeker bij iemand die meer risico loopt. Om op zeker te spelen, zal hij of zij dan toch antibiotica voorschrijven.

Risicogroepen

  • Mensen met een zwakker afweersysteem, zoals bejaarden en chronisch zieken. Ze zijn vatbaarder voor infecties.
  • Kleine kinderen. Hun afweersysteem is nog in opbouw, waardoor een infectie sneller een fatale afloop kan kennen dan bij gezonde volwassenen. Bovendien kunnen baby’s niet zeggen hoe ziek ze zich wel voelen.

Hoe gebruik je antibiotica?

Volg goed het voorschrift van je arts! Neem de antibiotica zo vaak en zo lang als voorgeschreven, want dit is belangrijk om goed te genezen. Stop niet zodra je je beter voelt, want dat wil daarom nog niet zeggen dat je helemaal genezen bent. De verleiding is groot, maar antibiotica zijn echt geen aspirines. Ze werken op een andere manier.

Een winter zonder antibiotica? Laat je dan vaccineren

  • Tegen griep. Dat is weliswaar een virale aandoening. Maar doordat ze je luchtwegen verzwakt, krijg je er gemakkelijk een bacteriële infectie bovenop. Geen griep, dan ook geen bacteriële verwikkelingen en dus ook geen antibiotica. 
  • Tegen pneumokokken als je ouder bent dan 50 jaar. Pneumokokken zijn een soort bacteriën, die bij oudere mensen een ernstige longontsteking kunnen veroorzaken. Wanneer ze in de bloedbaan terechtkomen, loop je een grote kans om ernstig ziek te worden. Door vaccinatie wordt die kans veel kleiner.

Soorten

Waarom zijn er zoveel verschillende soorten?  

De ene keer krijg je het ene merk of de ene soort voorgeschreven, dan weer een ander. De keuze voor één bepaald antibioticum hangt in de eerste plaats af van het soort bacterie dat je hebt.

  • Selectieve of smalspectrum antibiotica zijn alleen actief tegen grampositieve of gramnegatieve bacteriën, of alleen tegen anaërobe bacteriën.
  • Breedspectrum antibiotica pakken verschillende types bacteriën tegelijk aan.
    Bij een luchtweginfectie bijvoorbeeld, is bijna altijd één van drie verschillende soorten bacteriën in het spel. Dus moet de dokter een middel kiezen dat tegen alle drie actief is.

Nevenwerkingen

Alle antibiotica hebben mogelijke nevenwerkingen. Dat komt onder andere doordat ze niet alleen de schadelijke kiemen aanvallen, maar ook de nuttige. De normale samenstelling van de bacteriën in je lichaam wordt daardoor verstoord. Soms tast de stof waaruit het antibioticum bestaat organen zoals de nier of de lever aan, of zelfs het gehoor.

Sommige middelen hebben meer of ernstiger nevenwerkingen dan andere. Daarom kiest de dokter in de eerste plaats voor een eerstelijnsmiddel met weinig nevenwerkingen, en gaat hij of zij alleen over tot iets zwaarders als het niet anders kan.

  • Het vaakst komen last aan maag en darmen voor. Het middel ligt zwaar op de maag, of je krijgt er diarree van.
  • Soms kunnen schimmelinfecties ontstaan.
  • Sommige mensen zijn allergisch voor welbepaalde types van antibiotica, maar niet voor de andere. De vaakst voorkomende allergische reactie is netelroos, een jeukende huiduitslag. Veel gevaarlijker is anafylactische shock, een plotselinge levensbedreigende reactie met bloeddrukval en ademhalingsmoeilijkheden die onmiddellijk behandeld moet worden. Gelukkig is dit zeldzaam.

De gewone bijwerkingen zijn echter geen uiting van een allergie. Hoe dan ook, laat het je arts altijd weten als je vermoedt dat je allergisch reageert.

Werking

Wat zijn antibiotica?  

Antibiotica zijn geneesmiddelen die meestal al gevonden worden in de natuur, of die chemisch worden aangemaakt. Ze worden ingezet in de strijd tegen besmettelijke ziektes. Ze werken echter alleen tegen infecties die veroorzaakt worden door bacteriën. Op virussen hebben ze geen enkel vat.

Bacteriën

Bacteriën zijn levende micro-organismen. Een ander woord ervoor is microben. Er bestaan miljoenen soorten. Ze leven in de natuur, maar ook in en op ons lichaam. De meeste zijn totaal onschuldig. Meer nog, ze vervullen nuttige en onmisbare functies in ons lichaam.

Een beperkt aantal is wel schadelijk voor de gezondheid. Ze veroorzaken allerlei infecties. De belangrijkste zijn infecties van de luchtwegen, van maag en darmen en van de urinewegen. De meeste infecties zijn relatief onschuldig en genezen vanzelf, zeker als je verder in goede lichamelijke conditie verkeert. Andere zijn levensgevaarlijk, zoals hersenvliesontsteking of bloedvergiftiging.

Soorten bacteriën

Men maakt op verschillende manieren een onderscheid tussen soorten bacteriën.

  • Door Gram-kleuring: er wordt een specifieke kleurstof bij de bacteriën gevoegd. Daarna worden ze onder een microscoop bekeken. Grampositieve bacteriën nemen de kleurstof op, gramnegatieve bacteriën doen dat niet.
  • Aërobe bacteriën hebben zuurstof nodig om te kunnen groeien, anaërobe bacteriën niet.

Wat zijn virussen?

Virussen zijn een ander soort van ziekteverwekkers. Ook dat zijn levende micro-organismen, die onder andere verkoudheid, griep en kinderziekten veroorzaken zoals mazelen, bof, rode hond en windpokken. Ze zijn veel kleiner en moeilijker te bestrijden dan bacteriën.

Hoe werken antibiotica?

Antibiotica onderdrukken de groei van bacteriën gedeeltelijk of helemaal. Dat doen ze op verschillende manieren: sommige werken in op het genetisch materiaal van de bacterie, die daardoor stopt met groeien. Andere antibiotica vernietigen de celwand, waardoor de microbe openspat. Nog andere verhinderen dat de bacteriën voor hen noodzakelijke eiwitten kunnen aanmaken.

Op die manier voorkomen de antibiotica dat de bacteriën zich ongebreideld kunnen vermenigvuldigen en daarbij stoffen aanmaken die schadelijk of zelfs dodelijk zijn voor het lichaam. Je afweersysteem krijgt de kans om in het verweer te komen, voor het overspoeld wordt. Strikt genomen geneest je lichaam dus zichzelf. Met antibiotica koop je alleen maar tijd waarmee je je afweersysteem de kans geeft om de bacteriën op te ruimen.

Resistentie

Bacteriën vinden altijd weer nieuwe manieren om de werking van antibiotica uit te schakelen. Om te overleven, passen ze zich voortdurend aan een veranderende omgeving aan. Ze hebben het vermogen om zich heel snel te vermenigvuldigen. Daarbij geven ze nieuwe eigenschappen door aan hun talrijke nakomelingen. Omdat we tegenwoordig zo vaak antibiotica gebruiken, zijn ze erin geslaagd om strategieën te ontwikkelen waardoor sommige antibiotica geen vat meer op ze hebben. Dat noemen we resistentie. Dus moet de dokter antibiotica voorschrijven waartegen bepaalde bacteriën nog niet resistent zijn. Resistentie varieert volgens de regio, en hangt af van welke geneesmiddelen er het vaakst voorschreven worden.

Zowat ieder ziekenhuis heeft specifieke resistente bacteriën. Dat heeft onder meer te maken met het soort patiënten dat er wordt behandeld en de microben die zich bij voorkeur tegen hen keren.

Resistentie wordt opgespoord door een bacteriekweek in het laboratorium. Zeker bij een ernstige infectie waarvoor hospitalisatie nodig is, stuurt de dokter daartoe wat bloed, urine, slijm of etter van de patiënt op naar het labo. Is de bacterie niet meer gevoelig voor de gebruikte antibiotica, dan worden andere voorgeschreven.

Helpen ze straks niet meer?  

De resistentie neemt toe tegen de veel gebruikte antibiotica die relatief goedkoop zijn en weinig bijwerkingen hebben. Dat is pech, want daardoor moeten we overschakelen op middelen met meer nevenwerkingen, die vaak ook iets minder doeltreffend zijn.

Sommige middelen zijn momenteel niet bruikbaar, omdat er te veel bacteriën resistent tegen zijn. Ze zijn echter niet verloren. Wanneer ze enkele jaren niet gebruikt worden, is de nieuwe generatie bacteriën er niet meer tegen bestand en kunnen ze opnieuw ingezet worden.

Toch is de situatie zorgwekkend. Sommige patiënten zijn besmet met kiemen die resistent zijn tegen verschillende antibiotica tegelijk. Hun behandeling is moeilijk en langdurig. De laatste jaren zijn er meer bacteriën die bijna niet meer te behalen zijn.

Zeker bij mensen die langdurig opgenomen zijn in het ziekenhuis komen dergelijke multiresistente bacteriën vaker voor. Dat zijn de gevreesde ziekenhuisbacteriën. Om verspreiding te voorkomen worden patiënten die met dergelijke bacteriën geïnfecteerd zijn, geïsoleerd in het ziekenhuis.

Maar ook bij mensen die nooit in een ziekenhuis opgenomen zijn, worden meer resistentie kiemen gezien. Hoewel dit nu nog vrij zeldzaam is, vermoeden we dat dit in de toekomst zal toenemen. Jammer genoeg is het ontwikkelen van nieuwe antibiotica moeilijk en duurt het lang voor deze beschikbaar worden voor de patiënten. In te toekomst zullen we dus meer en meer te maken krijgen met bacteriën die niet meer te behandelen zijn. Een spaarzaam gebruik kan deze evolutie tegengaan.

Meer info :

Gebruik antibiotica correct

Verschenen op 25 juli 2013 en herzien op 12 december 2017 met medewerking van professor Steven Callens en professor Renaat Peleman, UZ Gent

Geïnteresseerd in gezonde nieuwtjes?

In onze nieuwsbrieven
over gezondheid, rugklachten of diabetes vind je alles.

Contacteer ons

Bond Moyson West-Vlaanderen

President Kennedypark 2
8500 Kortrijk

056 230 230